Халықаралық құқықтық институттардың Қазақстандағы діни сенім бостандығы саласындағы адам құқықтарын ілгерілету тәсілдері терең зерттеуді және икемді көзқарасты талап етеді. Диалогтың жаңа форматының табысты дамуы тек бар шындықты ескерген жағдайда ғана мүмкін болады.
Қазақстандағы діни сенім бостандығына қатысты жағдай бірнеше жылдан бері халықаралық ұйымдар тарапынан сынға ұшырап келеді.
Мысалы, АҚШ-тың халықаралық дін бостандығы жөніндегі комиссиясы 2024 жылғы баяндамасында тағы да АҚШ Мемлекеттік департаментіне Қазақстанды Қырғызстан, Өзбекстан, Түркия және басқа елдермен бірге «діни бостандықтардың өрескел бұзылуына төзімділігі» үшін арнайы бақылау тізіміне («Special Watch List») енгізуді ұсынды.
Халықаралық ұйымдар 2011 жылғы қолданыстағы «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңын ұзақ жылдар бойы сынап келеді. Атап айтқанда, діни бірлестіктерді міндетті тіркеу, дінтану сараптамасын және миссионерлік қызметті «аккредиттеуді» талап ету. Мұның бәрі халықаралық және жергілікті құқық қорғаушылардың пікірінше, Қазақстан бір кезде ратификациялаған дін немесе сенім бостандығына қатысты халықаралық құқықтық нормаларды бұзады.
Бұған жауап ретінде мемлекеттік органдар халықаралық нормалар елдің нақты жергілікті ахуалы мен аймақтағы күрделі геосаяси жағдайды ескермейтінін айтады. Мысалы, Соғыс және бейбітшілікті баяндау институты (IWPR) 2023 жылы дайындаған баяндамасында ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі Дін істері комитетінің өкілі дінтану сараптамасын қамтамасыз ету қоғамдық қауіпсіздікті және діни экстремизм мен терроризм қауіптеріне қарсы тұру үшін қажет екенін айтты.
Мемлекеттік органдардың халықаралық сынға берген жауабында басқа елдердің тәжірибесіне жүгініп, халықаралық нормаларды ешқашан тікелей сынамайтынын байқау қиын емес. Қазақстан БҰҰ, ЕҚЫҰ немесе АҚШ үкіметі ұйымдастыратын диалог алаңдарына жиі қатысады. Мұның бәрі мемлекет үшін оң халықаралық имидждің қаншалық маңызды екенін көрсетеді.
Алайда, 2011 жылдан заң қабылданғанына 13 жыл өтсе де, қаншама сын айтылса да, заңға айтарлықтай өзгерістер енгізілген жоқ.
Тәжірибе көрсеткендей, ұлттық қауіпсіздік пен дін немесе сенім бостандығының халықаралық стандарттары арасындағы тепе-теңдікте мемлекет біріншісіне көбірек бейімділік танытады. Сірә, биліктің пікірінше, діни сенім бостандығын шектеу ел ішіндегі тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қажетті құрбандыққа айналуда. Көптеген шенеуніктер «шамадан тыс» діни бостандықты зорлық-зомбылық экстремистік идеялардың бақылаусыз таралуы түріндегі қауіп ретінде қарастырады.
Қолданыстағы тәсілдердің тиімсіздігі
Орталық Азияда, атап айтқанда Қазақстанда дін немесе наным бостандығын ілгерілету әрекетінде халықаралық құқық қорғау институттары мемлекеттерді демократияға қарсы заңдары үшін ашық сынай отырып, «атау мен ұялту» («name and shame») деп аталатын әдісті қолданды. Осылайша, халықаралық субъектілер мемлекеттік жүйелерді адам құқықтарының бұзылуы үшін жауапкершілікке тартуға және халықаралық аренадағы проблемаларды көрсетуге тырысады.
Алайда, халықаралық қатынастардағы зерттеулер көрсеткендей, мұндай стратегия көбіне статус-квоны сақтау түріндегі реакцияға әкеледі, осылайша тараптар – халықаралық қоғамдастық пен жекелеген елдер арасындағы шиеленістерді арттырады.
Бұл Қазақстанның жағдайына да қатысты.
2005 жылдан бері халықаралық сын мемлекеттің дінге қатысты саясатына елеулі өзгерістер әкеле алмады және одан кейінгі әр заң өзгерісі одан сайын қаталдана түсті. Қазақстан мұндай шаралар аймақтағы және әлемдегі күрделі жағдайда қоғамды қорғау үшін қажет екенін үнемі айтып келеді.
Әрине, халықаралық назар аударып, кейіннен сынға қалу – адам құқықтарын қамтамасыз етудің маңызды құралдарының бірі. Ел ішінде билікке ықпал етудің басқа баламасы жоқ жергілікті құқық қорғаушылар мен азаматтық қоғам халықаралық ұйымдарға жүгінеді. Өз кезегінде халықаралық қауымдастық, мейлі ол БҰҰ, ЕҚЫҰ немесе АҚШ Мемлекеттік департаменті болсын, өзекті мәселелерді көрсететін баяндамалар дайындайды.
Бұл тәсіл адам құқықтарын ілгерілету үшін қисынды, дәйекті және оңтайлы болып көрінеді. Дегенмен, бұл тәсілдің тиімділігін төмендетпестен, іс жүзінде оның салдарының барлық нюанстары мен күрделілігін түсіну керек.
Мысалы, «арнайы бақылау тізімі» сияқты белгілі бір «қара тізімдерді» құру бастапқыда саяси деңгейде халықаралық назарды аударуды көздегенімен, көбіне жағдайды өзгертпейді.
Бұл тек Қазақстан жағдайында ғана емес, ғылыми зерттеулермен де расталады. 1975-2000 жылдар аралығындағы 145 елдегі жағдайды талдай отырып, зерттеуші Хафнер-Бертон көптеген жағдайларда халықаралық сынның қысымымен үкіметтер біршама косметикалық өзгерістерге барады, бірақ іс жүзінде адам құқықтарының бұзылуы жағдайын жалғастырады немесе тіпті нашарлатады деген қорытындыға келеді.
Түрлі құқық қорғау ұйымдары жиі қолданатын қоғамдық қорлау сынға ұшыраған мемлекеттердің «өркениетті елдер» қауымдастығынан тыс орналасуына әкеліп соқтырады, осылайша диалогта одан да үлкен алшақтық тудырады, бұл осы елдердің одан да үлкен оқшаулануына әкеледі.
Не істеу керек?
Осы динамикаларды ескере отырып, оң көзқарасқа негізделген өзара әрекеттесу стратегияларын жасау тиімдірек болып көрінеді.
Біріншіден, халықаралық субъектілер Қазақстандағы қалыптасқан парадигманың түпкі себептерін түсінуге көбірек көңіл бөлуі керек. Билік әрекетінің астарындағы мотивтерді түсіну арқылы ғана сенім мен ынтымақтастыққа негізделген диалогқа біртіндеп көшуге болады.
Екіншіден, халықаралық ұйымдар ашық айыптаудан тартынғаны дұрыс. Оның орнына, аз және жеткіліксіз болып көрінсе де, биліктің оң әрекеттерін ынталандыратын саясатқа көбірек назар аудару керек. Оң көрсеткіштердің дамуы үкіметтерді одан да көп өзгерістер жасауға және халықаралық қауымдастықпен қарым-қатынасты нығайтуға ынталандырады.
Үшіншіден, барлық деңгейдегі мемлекеттік қызметкерлерді дін саласындағы халықаралық стандарттар бойынша оқыту қажет. Бұл тренингтердің жоғарыдан төмен немесе дидактикалық сипатта болмауы өте маңызды. Тренингтер дін немесе сенім бостандығы ұлттық қауіпсіздікті бұзбай, қалай жақсарта алатынын көрсетуі керек.
Халықаралық нормаларды сақтауға ресми шақырулар жеткіліксіз болады. Практикалық мысалдар қажет.
Осылайша, дін саласындағы адам құқықтарын ілгерілетуге халықаралық тәсілдің тиімділігі өзара әрекеттестік негіздерін түбегейлі өзгертуді талап етеді.
Диалогтың жаңа форматын сәтті құру халықаралық субъектілерден икемділікті, жаңашылдықты және жылдар бойы қолданылып келе жатқан стратегияларды қайта бағалауға дайындығын талап етеді. Бұл, өз кезегінде, жаһанданудан шаршау мен бөлшектенудің күшеюіне қарамастан, жаңа парадигманың қалыптасуына әкеледі.